Graafschade en zorgplicht: Hoge Raad verankert CROW 500 als norm
In het kort
De Wet informatie-uitwisseling bovengrondse en ondergrondse netten en netwerken (WIBON) bevat open zorgplichten voor opdrachtgevers en grondroerders. Lange tijd bestond discussie over de vraag hoe die zorgplicht concreet moet worden ingevuld. De Hoge Raad heeft op 15 december 2023 (ECLI:NL:HR:2023:1750) duidelijkheid gegeven: bij de beoordeling van zorgvuldig grondroeren dient de rechter in beginsel aan te sluiten bij de CROW 500. Daarmee is de CROW 500 niet slechts een praktijkrichtlijn, maar de juridische maatstaf bij aansprakelijkheid voor graafschade. Dit heeft directe gevolgen voor de verdeling van risico’s bij werkzaamheden in de ondergrond.
Lees meer
Een volle ondergrond en open normen.
De ondergrond in Nederland raakt steeds voller. Kabels en leidingen voor energie, data en telecom vormen inmiddels vitale infrastructuur. Graafschade kan leiden tot aanzienlijke economische schade, maatschappelijke ontwrichting en complexe aansprakelijkheidsdiscussies.
De WIBON beoogt schade aan kabels en leidingen te voorkomen door verplichte informatie-uitwisseling en door zorgplichten voor betrokken partijen te formuleren. Die zorgplichten zijn bewust open geformuleerd. De wet schrijft niet in detail voor hoe grondroerwerkzaamheden moeten worden uitgevoerd, maar verlangt dat zij zorgvuldig worden voorbereid en uitgevoerd.
Juist omdat de wet geen uitputtende technische normering bevat, rees in de praktijk de vraag wanneer een grondroerder daadwerkelijk zorgvuldig heeft gehandeld.
De betekenis van de CROW 500 volgens de Hoge Raad
Op 15 december 2023 heeft de Hoge Raad in het arrest Liander/Krinkels (ECLI:NL:HR:2023:1750) die vraag in belangrijke mate beantwoord. De Hoge Raad overwoog dat bij gebreke van concrete wettelijke normering bij de invulling van de zorgplicht in beginsel moet worden aangesloten bij de CROW 500.
Daarmee is duidelijk dat de CROW 500 niet slechts een vrijblijvende richtlijn is, maar de maatstaf vormt voor de beoordeling van zorgvuldig grondroeren. De richtlijn wordt door de Hoge Raad gekwalificeerd als de weerslag van de binnen de beroepsgroep geldende opvattingen omtrent zorgvuldig handelen. Dat brengt mee dat de rechter bij de invulling van de zorgplicht groot gewicht moet toekennen aan de bewoordingen, systematiek en strekking van de CROW 500.
De discussie verschuift daarmee van een abstracte open norm naar de concrete vraag of is gehandeld conform de CROW 500.
Geen risicoaansprakelijkheid, wel een zwaar toetsingskader
Het arrest maakt tegelijkertijd duidelijk dat de CROW 500 geen risicoaansprakelijkheid introduceert. Het enkele feit dat schade is ontstaan, betekent niet automatisch dat de grondroerder onzorgvuldig heeft gehandeld. De Hoge Raad onderschrijft dat de CROW 500 keuzemogelijkheden laat, bijvoorbeeld wanneer een kabel niet kan worden gelokaliseerd.
Van belang is echter de slotopmerking van de Hoge Raad. Wanneer binnen een risicogebied schade optreedt aan een kabel waarvan de theoretische ligging zich in het zoekgebied bevond en vaststaat dat de schade is veroorzaakt door de werkzaamheden van de grondroerder, ontstaat een vermoeden dat onvoldoende veilig is gewerkt.
Dat vermoeden versterkt de positie van de netbeheerder in aansprakelijkheidsprocedures. De grondroerder zal in zo’n situatie concreet moeten onderbouwen dat ondanks de schade conform de CROW 500 en voldoende veilig is gewerkt.
De verhouding tussen WIBON en CROW 500
De open zorgplicht van de WIBON blijft het juridische fundament. De CROW 500 vult die zorgplicht normatief in. De rechter sluit bij de beoordeling van onrechtmatig handelen of tekortschieten in beginsel bij deze richtlijn aan. Dat betekent dat naleving van de CROW 500 in de praktijk het primaire referentiekader is.
Voor opdrachtgevers en aannemers is dat een wezenlijke verschuiving. Waar eerder nog discussie mogelijk was over wat zorgvuldig handelen precies inhield, ligt de lat nu concreet vast in een gedetailleerd werkproces. Afwijken van de CROW 500 zal zwaar moeten worden gemotiveerd. Tegelijkertijd biedt correcte naleving een belangrijke verdedigingslinie in aansprakelijkheidsprocedures.
Kwetsbare netten en verhoogde voorzichtigheid
De praktijk van de afgelopen jaren laat zien dat met name datakabels en glasvezelverbindingen kwetsbaarder zijn dan lange tijd werd aangenomen. Dat gegeven is juridisch relevant. De CROW 500 introduceert het begrip risicogebied en schrijft voor dat binnen dat gebied zodanig moet worden gewerkt dat schade wordt voorkomen.
Juist bij kwetsbare netten zal de vraag of daadwerkelijk veilig is gewerkt intensief worden getoetst. De combinatie van een open wettelijke norm, een normatief ingevulde maatstaf via de CROW 500 en een door de Hoge Raad bevestigd toetsingskader maakt dat grondroeren geen puur uitvoeringsvraagstuk meer is, maar een juridisch risicodomein.
Gevolgen voor de praktijk
Het arrest van 15 december 2023 brengt meer rechtszekerheid, maar ook scherpere verantwoordelijkheden. De CROW 500 is het uitgangspunt bij de beoordeling van zorgvuldigheid. Dat heeft gevolgen voor de inrichting van werkprocessen, de documentatie van lokalisatie en gekozen werkmethoden, de bewijspositie in procedures en de contractuele verdeling van risico’s tussen opdrachtgever en aannemer.
Bestuursrechtelijke handhaving en civielrechtelijke aansprakelijkheid bewegen zich langs dezelfde lijn: is gewerkt conform de CROW 500 en kan dat aantoonbaar worden onderbouwd?
Tot Slot
De WIBON bevat open zorgplichten, maar de invulling daarvan is sinds HR Liander/Krinkels juridisch verankerd in de CROW 500. Voor partijen die in de ondergrond werken betekent dit dat zorgvuldig grondroeren niet langer een abstract begrip is, maar een toetsbare maatstaf.
BAX adviseert en procedeert regelmatig over graafschade, WIBON-verplichtingen en aansprakelijkheid bij grondroeringen. Het arrest van de Hoge Raad onderstreept dat een goede juridische voorbereiding net zo essentieel is als een goede technische uitvoering.
Meer weten?
Heb je vragen of wil je meer weten dit onderwerp, neem dan gerust contact op met Theo Verhoeven.
